NLP’ye Göre Harita Gerçeğin Kendisi Değildir | Koza Dönüşüm

NLP’ye Göre “Harita Gerçeğin Kendisi Değildir” Ne Demektir?

Hayatta çoğu zaman yaşadığımız olaylara değil, o olaylara verdiğimiz anlama tepki veririz.

Aynı konuşmayı yapan iki kişi, aynı iş görüşmesine giren iki aday veya aynı ilişki deneyimini yaşayan iki insan, olayın ardından tamamen farklı duygular yaşayabilir.

Çünkü dışarıda gerçekleşen olay ile zihnimizde o olay hakkında oluşturduğumuz anlam ve yorum aynı şey değildir.

NLP’de kullanılan “harita gerçeğin kendisi değildir” (the map is not the territory) yaklaşımı tam olarak bu ayrımı düşünmemize yardımcı olur.

Bu kavramın kökeni NLP’den önceye, filozof ve bilim insanı Alfred Korzybski’nin genel anlambilim çalışmalarına dayanır. NLP ise bu yaklaşımı kendi iletişim ve değişim modelleri içinde temel varsayımlardan biri olarak kullanmıştır.

Zihinsel Harita Nedir?

Zihinsel haritamızı, dünyayı nasıl algıladığımızı ve anlamlandırdığımızı etkileyen kişisel filtrelerin bütünü gibi düşünebiliriz.

Bu haritanın oluşumunda;

• geçmiş deneyimlerimiz,

• öğrendiğimiz inançlar,

• değerlerimiz,

• beklentilerimiz,

• kullandığımız dil,

• dikkatimizin yöneldiği noktalar,

• çevremizden aldığımız mesajlar

gibi birçok unsur rol oynayabilir.

Bu nedenle her insanın dünyayı algılama biçimi kendine özgü olabilir.

Bir insan için “başarısızlık” olarak görülen bir deneyim, başka biri için “öğrenme fırsatı” anlamına gelebilir.

Olay aynıdır.

Harita farklıdır.

Aynı Olay, Farklı Deneyimler

Örneğin bir iş görüşmesinden olumsuz sonuç aldığınızı düşünelim.

İlk zihinsel yorum şu olabilir:

“Ben zaten hiçbir zaman başarılı olamıyorum.”

Bu cümle yalnızca yaşanan olayı anlatmaz. Olay hakkında geniş bir genelleme oluşturur.

Başka biri ise aynı deneyimi şöyle yorumlayabilir:

“Bu görüşme istediğim gibi sonuçlanmadı. Bir sonraki görüşmede neyi farklı yapabilirim?”

İkinci ifade de hayal kırıklığını ortadan kaldırmaz.

Fakat kişinin önünde yeni seçenekler oluşturabilecek bir alan bırakır.

Burada amaç kendimize gerçek dışı olumlu cümleler söylemek değildir.

Amaç, yaşadığımız deneyim ile deneyime verdiğimiz anlam arasındaki farkı görebilmektir.

Dil Neden Önemlidir?

NLP’nin en çok üzerinde durduğu alanlardan biri dil ve iletişimdir.

Çünkü kullandığımız kelimeler yalnızca yaşadığımız deneyimi başkalarına aktarmak için kullandığımız araçlar değildir; aynı zamanda deneyimi nasıl çerçevelediğimizi de gösterebilir.

Örneğin:

“Hayatım berbat.”

ile

“Şu anda hayatımın bazı alanlarında zorlanıyorum.”

aynı deneyimi anlatmayabilir.

İlk cümle daha bütünsel ve değişmez bir değerlendirme içerirken, ikinci cümle deneyimi belirli bir zamana ve alana sınırlar.

Bu küçük dil farkı, kişinin kendisine ve yaşadığı duruma bakışını yeniden değerlendirmesi için bir fırsat yaratabilir.

Buradaki önemli nokta şudur:

Dili değiştirmek, gerçekliği değiştirmek değildir.

Gerçekliğe verdiğimiz anlamı yeniden incelemektir.

Düşüncelerimiz Gerçekliğin Kendisi Değildir

Zihnimiz sürekli olarak yaşadığımız olayları anlamlandırır.

Fakat zihnimizden geçen her düşünce bir gerçeklik ifadesi değildir.

Örneğin:

“Kimse beni anlamıyor.”

Bu cümle bir düşünce olabilir.

Ancak bunu bir gerçeklik olarak kabul etmeden önce kendimize şunu sorabiliriz:

“Gerçekten kimse mi?”

Ya da:

“Hiçbir şeyi doğru yapamıyorum.”

dediğimizde:

“Hiçbir şeyi mi, yoksa bazı şeyleri mi?”

Bu tür sorular düşünceyi bastırmaz.

Onu incelememize yardımcı olur.

Koçluk sürecinde de bu ayrım oldukça değerlidir.

Çünkü amaç kişiye ne düşünmesi gerektiğini söylemek değil, kişinin kendi düşünce ve varsayımlarını fark etmesine alan açmaktır.

Dikkatimiz Nereye Gidiyorsa Onu Daha Çok Fark Edebiliriz

Gün boyunca çevremizden çok büyük miktarda bilgi alırız. Ancak bunların tamamını bilinçli olarak işleyemeyiz.

Dikkat sistemimiz, belirli uyaranları diğerlerinden daha fazla fark etmemize yardımcı olur.

Bu nedenle zihnimizde belirli bir konu öne çıktığında, o konuyla ilişkili bilgileri çevremizde daha sık fark ettiğimizi hissedebiliriz.

Örneğin yeni bir araba satın aldıktan sonra aynı model arabayı trafikte daha sık görmeye başlamamız buna günlük hayattan basit bir örnek olabilir.

Bu durum NLP içeriklerinde sıklıkla Retiküler Aktivasyon Sistemi (RAS) ile ilişkilendirilir.

Ancak burada bilimsel bir ayrım yapmak gerekir:

“RAS neye odaklanırsan onu yaratır” veya “düşüncelerin RAS sayesinde gerçekliğini oluşturur” gibi ifadeler nörobilim açısından gereğinden fazla iddialıdır.

Bu nedenle Koza Dönüşüm içeriklerinde daha doğru ifade:

Dikkatimizin yönü, hangi bilgileri fark etme ve işleme olasılığımızı etkileyebilir.

olacaktır.

Bu ayrım, kişisel gelişim içeriğini bilimsel gerçeklerden koparmadan anlatmamızı sağlar.

Şikâyet Döngüsünden Farkındalığa

Buradan günlük hayatımızdaki şikâyet döngüsüne de bakabiliriz.

Elbette şikâyet etmek her zaman zararlı değildir.

Bir sorunu dile getirmek, destek istemek, haksızlığı ifade etmek veya yaşanan bir problemi görünür kılmak sağlıklı iletişimin parçası olabilir.

Asıl dikkat edilmesi gereken, şikâyetin tek iletişim ve düşünme biçimine dönüşmesidir.

Örneğin:

“Neden hep benim başıma geliyor?”

sorusunun bizi götürdüğü yer ile

“Bu durumda kontrol edebileceğim ne var?”

sorusunun götürdüğü yer aynı olmayabilir.

İkinci soru problemi inkâr etmez.

Aksine dikkati eylem alanına taşır.

NLP Perspektifinden Daha Güçlü Sorular

Zihinsel haritamızı fark etmenin en güzel yollarından biri kendimize sorduğumuz soruları gözlemlemektir.

Şunları deneyebilirsiniz:

“Neden hep böyle oluyor?”

yerine:

“Burada tekrar eden örüntü ne?”

“Bunu asla yapamam.”

yerine:

“Bunu yapabilmem için neye ihtiyacım var?”

“Hiçbir şey değişmeyecek.”

yerine:

“Değiştirebileceğim en küçük şey ne?”

“Bu tamamen benim hatam.”

yerine:

“Bu deneyimde benim sorumluluk alanım ne?”

“Başka seçeneğim yok.”

yerine:

“Henüz göremediğim hangi seçenekler olabilir?”

Bu soruların amacı kendimizi kandırmak değildir.

Amaç, tek bir bakış açısına sıkışmak yerine yeni seçenekler arayabilmektir.

“Pozitif Düşün” Demek Yeterli mi?

Hayır.

Gerçek yaşam her zaman olumlu değildir.

Kayıplar, hayal kırıklıkları, çatışmalar, başarısızlıklar ve belirsizlikler hayatın bir parçasıdır.

Bu nedenle sağlıklı farkındalık:

“Olumsuz düşünme.”

demekten çok daha fazlasıdır.

Daha işlevsel yaklaşım şudur:

“Şu anda ne düşünüyorum?

Bu düşünce hangi varsayıma dayanıyor?

Bana hangi seçenekleri açıyor, hangilerini kapatıyor?”

Bu bakış açısı, duyguları bastırmak yerine onları anlamaya ve düşünce kalıplarını incelemeye alan açar.

NLP ve Koçluk Birlikte Nasıl Ele Alınabilir?

NLP, koçluk sürecinde kişinin kullandığı dili, düşünce kalıplarını ve deneyimlerini nasıl anlamlandırdığını keşfetmek için kullanılabilecek bir yaklaşım olarak ele alınabilir.

Örneğin bir koçluk görüşmesinde kişi:

“Kariyerimde hiçbir zaman istediğim yere gelemeyeceğim.”

dediğinde, koçun görevi bu cümleyi hemen olumlu bir cümleyle değiştirmek değildir.

Bunun yerine şu sorularla keşif alanı açılabilir:

• “Hiçbir zaman derken tam olarak neyi kastediyorsun?”

• “Bunu düşündüğünde zihninde nasıl bir görüntü oluşuyor?”

• “Bu düşüncenin istisnası olan bir durum var mı?”

• “Başka bir bakış açısından baktığında ne görüyorsun?”

• “Şu anda kontrol edebildiğin alan neresi?”

• “Kendine daha fazla seçenek sunan bir cümle nasıl olurdu?”

Böylece danışan kendi zihinsel haritasını kendisi keşfetmeye başlar.

Bu, koçluğun önemli prensiplerinden biri olan kişinin kendi farkındalığını ve seçimlerini geliştirme amacıyla da uyumludur.

NLP Gerçekten Bilimsel mi?

Bu soruya dürüst cevap vermek önemlidir.

NLP; iletişim, davranış ve kişisel değişim alanlarında kullanılan bir yaklaşım olarak uzun yıllardır uygulanmaktadır. Ancak NLP’nin bütün teori ve tekniklerinin bilimsel olarak güçlü biçimde doğrulandığını söylemek mümkün değildir.

Örneğin 2012 yılında yayımlanan sistematik bir derleme, NLP’nin sağlık sonuçları üzerindeki etkilerine ilişkin kanıtların sınırlı olduğunu ve incelenen çalışmaların önemli metodolojik sorunlar taşıdığını bildirmiştir.

Buna karşılık 2015 tarihli başka bir meta-analiz, nörolinguistik psikoterapi çalışmalarında olumlu sonuçlar bildirmiştir; ancak dahil edilen çalışmaların büyük bölümünün gözlemsel olması ve çalışmalar arasında önemli farklılıklar bulunması nedeniyle sonuçların dikkatle yorumlanması gerekir.

Dolayısıyla NLP’yi:

“Beyni yeniden programlayan, her problemi çözen bilimsel bir yöntem”

olarak sunmak yerine,

“iletişim, düşünce kalıpları ve kişisel farkındalık üzerine çalışan bir yaklaşım ve teknikler bütünü”

olarak konumlandırmak daha doğru ve etik bir iletişimdir.

Özellikle ruhsal veya klinik sorunlarda NLP, kanıta dayalı psikoterapilerin veya tıbbi tedavilerin yerine konulmamalıdır. Mevcut kanıtlar, NLP’nin sağlık koşullarının tedavisinde rutin olarak önerilmesini destekleyecek kadar güçlü değildir.

Peki Kendi Zihinsel Haritamızı Nasıl Fark Edebiliriz?

Bugün küçük bir farkındalık çalışması yapabilirsiniz.

Bir kâğıda son günlerde sizi zorlayan bir durumu yazın.

Ardından üç soru sorun:

1. Olay neydi?

Yalnızca gözlenebilir gerçekleri yazın.

2. Ben bu olaya hangi anlamı verdim?

Varsayımlarınızı, yorumlarınızı ve zihninizden geçen cümleleri yazın.

3. Başka hangi açıklamalar mümkün?

Aynı duruma farklı bir açıdan bakabilecek en az üç alternatif yorum bulun.

Bu çalışma olayın kendisini değiştirmeyebilir.

Ama olay ile olay hakkındaki yorumunuz arasındaki mesafeyi görmenizi sağlayabilir.

Ve bazen farkındalık tam olarak burada başlar.

Sonuç: Haritanı Fark Et, Seçeneklerini Genişlet

NLP’nin “harita gerçeğin kendisi değildir” yaklaşımı bize önemli bir soru sorar:

Yaşadığım gerçeklik ile onun zihnimdeki temsili arasında nasıl bir fark var?

Düşüncelerimiz gerçekliğin tamamı değildir.

Kullandığımız kelimeler deneyimlerimizi nasıl çerçevelediğimizi etkileyebilir.

Dikkatimizin yönü, fark ettiğimiz bilgileri etkileyebilir.

Ve bazı durumlarda tek bir düşünce biçimine sıkışmak yerine farklı perspektifleri değerlendirmek bize daha fazla seçenek sunabilir.

Ancak dönüşüm, kendimize sürekli “pozitif düşün” demek değildir.

Dönüşüm; ne düşündüğümüzü fark etmek, düşüncelerimizi sorgulamak, dilimizi bilinçli kullanmak ve gerektiğinde kendimize yeni seçenekler açabilmektir.

Çünkü bazen değişmesi gereken ilk şey hayatımızdaki koşullar değil, o koşullara bakarken kullandığımız zihinsel haritadır.

Koza Dönüşüm’de NLP ve Koçluk

Koza Dönüşüm’de NLP’yi tek başına mucizevi bir çözüm olarak değil; farkındalık, iletişim, düşünce kalıplarını keşfetme ve yeni seçenekler oluşturma sürecini destekleyen araçlardan biri olarak ele alıyoruz.

Çünkü amaç sana nasıl düşünmen gerektiğini söylemek değil.

Kendi zihinsel haritanı fark etmen, sana hizmet etmeyen kalıpları keşfetmen ve kendi seçimlerini daha bilinçli yapabilmen için alan açmak.

Dönüşüm, fark ettiğin anda başlar.